Inleiding “Gif” – NTGent 2012

INLEIDING ‘GIF’

Beste mensen,

 

Graag wil ik eerst mezelf even voorstellen. Mijn naam is Nathalie De Neve en ik ben cultuurwetenschapper van opleiding. Ik geef les en ben daarnaast bezig met spelen, schrijven en regisseren voor theater.

 

Ik start deze inleiding met een citaat van actrice Elsie De Brauw: “Kunst gaat over schoonheid, zingeving en ontroering. Dat zou in het leven toch onmisbaar moeten zijn.”

 

In tijden waarin cultuur als een bedreigde diersoort moet zien te overleven, ben ik altijd blij om onder mensen te zijn die beseffen hoe belangrijk deze elementen zijn. Schoonheid, zingeving en ontroering.

 

Het stuk dat jullie straks gaan zien is getiteld ‘Gif’. Ik zal jullie trachten iets meer te vertellen over het verhaal, de schrijfster, de regisseur, de acteurs en tenslotte over de vorm en speelstijl.

Lot Vekemans

Ik begin met de schrijfster, Lot Vekemans. Voor haar is theater een uitnodiging tot een gesprek. Niet een letterlijk gesprek, maar een uitwisseling tussen mensen die iets staan te doen en mensen die zitten te luisteren. Zij wil het gevoel opwekken dat je het ergens met elkaar over hebt gehad als je een voorstelling hebt gezien.

Haar teksten gaan eigenlijk altijd over mensen die zich moeten verhouden tot het lot, tot iets wat groter is dan henzelf, tot iets wat zij niet zelf hebben uitgekozen. Vaak de dood, maar ook andere dingen. De geschiedenis neemt een wending en jij moet daarbinnen een nieuw pad zien te bepalen. Daarvoor zijn er verschillende manieren. Er is geen recept om het lot aan je wil aan te passen. Het lot is er juist om je een andere kant van het leven te laten zien. Het lot is onvoorspelbaar.

Lot Vekemans wil graag dat mensen zien dat er voor een vraagstuk niet slechts één oplossing mogelijk is. Zij heeft zelfs een eigen stichting MAM, wat staat voor: Meerdere Antwoorden Mogelijk. Op die manier wil zij aantonen dat er meerdere manieren zijn om met iets om te gaan. Een breder perspectief: er zijn ook andere werkelijkheden naast de jouwe. Theater is voor haar niet zozeer spiegel, maar een raam waardoor je kan kijken om te zien wat voor werkelijkheden er nog meer zijn.

‘Gif’ werd meermaals bekroond vanuit diverse hoeken.

In 2010 wint Lot Vekemans de Taalunie Toneelschrijfprijs met haar tekst. Deze prijs wordt elk jaar uitgereikt aan een schrijver van een oorspronkelijk Nederlandstalig toneelstuk.

‘Gif’ is de korte en krachtige titel van de dialoog die werd geschreven voor NTGent.

Ik schets even kort het verhaal:

Tien jaar na hun scheiding ontmoeten een man en een vrouw elkaar voor het eerst weer, op de plaats waar hun enige kind begraven ligt. Hij woont in Frankrijk en heeft er een nieuw leven opgebouwd, zij is blijven wonen in hun huis en kan de gedachte aan een nieuw leven niet verdragen.

De reden voor hun samenkomst is een brief waarin de herbegrafenis van hun kind wordt aangekondigd omdat er gif in de bodem is gevonden. Tijdens de paar uren die ze samen hebben, tasten ze elkaar af en proberen hun geschiedenis weer op elkaar te leggen. Maar terwijl zij op zoek is naar iemand om samen op te gaan in het verleden, zoekt hij naar iemand die hem zegt dat het goed is om een punt te zetten achter het verleden. Steeds meer blijkt hoe het gestorven kind hun beider levens vergiftigd heeft.

In hartverscheurende scènes tasten de man en vrouw elkaar af en proberen ze tot elkaar te komen en hun gedeelde geschiedenis, hun eenzaamheid, hun pijn om het verlies van hun zoon en van elkaar te delen. Allebei zijn ze verscheurd door dat verdriet, maar slagen ze er niet in om samen te rouwen. Ze zijn elkaar kwijtgeraakt in het geven van een plek aan hun pijn en verdriet.

Wrang genoeg is de kwetsuur die hen uit elkaar gedreven heeft, ook wat hen voor altijd verbindt, omdat ze de enigen zijn die elkaar in hun rouw ooit kunnen begrijpen.

Het getuigt van gerijpt schrijverschap een dergelijke thematiek zo geloofwaardig en invoelbaar te maken zonder te vervallen in beschouwing. Gif geeft blijk van een groot gevoel voor psychologie en voor subtekst: Lot Vekemans weet tot de kern van de pijn door te dringen en de complexe emotionaliteit van de personages naar boven te halen.

Bij een dergelijk onderwerp ligt het gevaar van melodrama en sentimentaliteit op de loer, maar de schrijfster weet dit glansrijk te omzeilen. Het is knap hoe alle randen van het verdriet verkend worden en alles uit de situatie gehaald wordt wat er in zit.

Gif gaat hierbij over veel meer dan alleen het verdriet van deze twee mensen, het gaat over de mogelijke manieren waarop mensen omgaan met wat hen overkomt in het leven. In die zin is de tekst in alle treurigstemmende uitzichtloosheid zelfs hoopgevend en troostrijk.

Gif is bondig en trefzeker van taal, en de dialogen zijn fenomenaal en messcherp. Geen kans wordt hierbij onbenut gelaten om de tegenspeler te raken en vast te zetten. Het is geweldig materiaal voor acteurs en zonder twijfel een heerlijke tekst om te spelen. Gif is een intense dialoog over twee mensen, die ‘eerst een kind verloren hebben, toen zichzelf en toen elkaar’.

Eerder schreef Lot Vekemans ‘Zus van’, eveneens gespeeld door Elsie de Brauw, over Ismene, de ‘vergeten’ zus van de antieke heldin Antigone. Ook Gif gaat over mensen die proberen te leven met ‘wat er niet is en wel had moeten zijn’. Lot Vekemans oordeelt niet over haar personages, maar dringt diep door in het menselijk tekort. Haar stuk is een dans van de onvolmaaktheid, een intense dialoog tussen twee mensen die blijven zoeken naar dat ene woord, die ene beweging waarin het verleden tot rust zou kunnen komen.

‘Gif’ was eveneens winnaar van de Toneelkijkersprijs Theater aan het Spui in Den Haag.

Maar ook actrice Elsie de Brauw wint de prestigieuze Theo d’Or prijs 2011 voor haar rol in Gif.



Elsie De Brauw won deze belangrijke Nederlandse theateronderscheiding al eens in 2006 voor haar aandeel in Opening Night. De jury loofde dit keer de manier waarop ze met minimale middelen een diepe essentiële ontroering teweeg weet te brengen. Door haar schijnbaar moeiteloze tekstbeheersing, waaraan grote technische vaardigheden ten grondslag liggen, wordt zij de verpersoonlijking van het verdriet. Zonder dat zij of de voorstelling ook maar een seconde melodramatisch worden. Het grootste compliment is misschien wel dat zij vergeleken wordt met een Griekse tragédienne.

Het persoonlijke leven van Elsie De Brauw heeft ook enkele tragedies gekend. Op haar 15de overleed haar moeder en enige tijd later haar beste vriendin. Beiden aan een dodelijk ongeluk. Zelf zegt ze hierover dat dit haar leven enorm bepaald heeft. Ze moest al heel vroeg beslissen hoe zij het leven zag. Ze kan zich nu nog steeds verbazen over de zorgeloosheid van haar kinderen, terwijl zij dat echt niet kon op die leeftijd. Ze leefde naar eigen zeggen in een ‘mist’. De pijn en het verdriet zijn intussen een deel van haar geworden, maar dit zorgt ook voor verbondenheid met iets groots.

Het toneelspelen heeft haar op het goede spoor gezet. Daar mag, en moet je zelfs verdriet laten zien. Toneel was voor haar heel lang de enige plek waar ze niets hoefde wegstoppen. Ze heeft ontzettend veel last van de alledaagsheid van leven en snapt niet hoe mensen dat allemaal fluitend voor elkaar krijgen. In de theaterwereld voelt ze zich thuis omdat men daar zo met de essentie van het leven bezig is. In de dagdagelijkse realiteit moet men zo vaak doen alsof dat andere niet bestaat.

Steven Van Watermeulen speelt de man in ‘Gif’. Hij studeerde aan het Conservatorium van Antwerpen en werkte met regisseurs als Guy Cassiers, Johan Simons, Ivo van Hove, Christoph Marthaler en Dora van der Groen. Voor zijn rol in De Wespenfabriek van het RO Theater kreeg hij de Louis d’Or.

Steven Van Watermeulen is tevens regisseur en auteur. Hij geeft toneelles aan de toneelacademie in Maastricht en behoort sinds 2005 tot het vast ensemble van NTGent.

De regisseur van ‘Gif’ is de alom geprezen Johan Simons. Actrice Elsie De Brauw is zijn echtgenote.

Van 2005 tot 2010 was Johan Simons artistiek leider van NTGent. Sinds 2010/2011 is hij intendant van de Münchner Kammerspiele.

Simons’ voorstellingen oogsten in het buitenland veel lof en reizen met succes in Duits- en Engelstalige versies door Europa en de Engelstalige landen daarbuiten.

Simons ontwikkelt met zijn acteurs een kenmerkende speelstijl: hier en nu, vanuit een toestand, met een autonome fysieke beweging van het personage. Zijn voorstellingen kenmerken zich door een tekstzegging die getuigt van een sterk ontwikkeld muzikaal inzicht. Ook in ‘Gif’ zal dit duidelijk zijn.

Steve Dugardin is de contratenor die in ‘Gif’ de muziek van Dowland opvoert. Muziek van deze componist, wiens bekendste werk niet toevallig ‘Flow my tears’ heet, valt als een louterend deken over de voorstelling en maakt haar helemaal af.

Om af te sluiten zou ik graag nog iets zeggen over de vormelijke keuzes en speelstijlen in deze voorstelling.

Theater kijken is het leven een prisma voorhouden en elke kleurschakering die de lichtbreking veroorzaakt bestuderen. Die schakering is essentieel, anders kan je beter thuis het origineel aanschouwen. Te midden van alle mogelijke kleuren moet de dood van een kind de donkerste tint zijn.

Een man en een vrouw ontmoeten elkaar opnieuw, tien jaar na de dood van hun zoon.

Ze treffen elkaar op een houten tribune met zeteltjes. De kloof tussen haar koppige stagnatie in het verleden en zijn moeizame worsteling naar een toekomst doet elk gesprek vastlopen. Gemeenplaatsen als ‘Je bent niets veranderd’ zijn zo herkenbaar dat ze banaal aandoen.

Interessanter is hun lichaamstaal: haar springerige zenuwachtigheid, zijn stroeve ongemak, hun aftastende dans op de tribune, waarbij ze steeds ver van, boven of onder elkaar gaan zitten. Zij drijft hem met sarcastische schuldinductie uiteindelijk zo ver dat hij weg gaat, zoals hij dat tien jaar geleden al deed.

Een storm breekt los en de tribune draait als een in cirkels tollende gedachtegang. Een lied over geloof weerklinkt. Contratenor Steve Dugardin zingt en draait de tribune tot ze exact zo staat als voorheen. Toch is alles anders. De regen heeft zijn louterende effect niet gemist, want deze keer komt hij terug. Hij legt een mantel over hen beide. Eindelijk kunnen ze praten, hun verdriet delen.

Regisseur Johan Simons verheft het soms te herkenbare realisme van Vekemans’ tekst tot een universele abstractie. Hij doet dat op vertrouwde wijze: met een kale scenografie, vervreemdend koud zaallicht en een expressieve acteursregie. Die regie is de dragende kracht van Gif. De acteurs balanceren tussen expressiviteit en pathetiek maar slagen erin aan de juiste zijde te blijven. Uiteindelijk bevat de confrontatie van beider lijden een belangrijk inzicht. Het leven is niet maakbaar, maar de manier waarop we met lijden omgaan is dat wel. Een troostrijke gedachte.

Slot:

Bij deze is onze tijd bijna om. Een inleiding hoeft ook niet eindeloos te duren. Een inleiding mag niet alles prijsgeven, integendeel.

Belangrijkste wat u nu nog te doen staat is een openheid creëren. Alle ballast van de afgelopen week van u afschudden, alle zogenaamde realiteit opzijschuiven en ruimte maken voor iets anders. Openstaan voor de ervaring, openstaan voor het andere dat op u kan afkomen, het onvoorspelbare, hetgeen u nog niet weet.

Ik dank u.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s